ریچارد استالمن چطور با کامپیوترش کار می‌کند

منبع: صفحه رسمی ریچارد استالمن، How I do my computing، به اضافه بخش کامپیوتر در سبک زندگی و گالری کار با لپ‌تاپ. عکسها از سایت خود استالمن است.

خیلیها استالمن را از سخنرانی و پروژه گنو می‌شناسند. کمتر کسی دقیق می‌داند روزمره‌اش با ماشین چطور است. خودش در stallman.org نوشته چه لپ‌تاپی دارد، چرا بیشتر وقت را روی کنسول متن می‌گذراند، ایمیل را چطور می‌فرستد، و چرا خیلی از چیزهایی که برای بقیه عادی است را لمس نمی‌کند. ما همان را جمع می‌کنیم.

کامپیوترش چیست

از سال ۲۰۲۲ خودش نوشته که از ThinkPad X200 استفاده می‌کند. لنوو این مدل را با نرم‌افزار آزاد نمی‌فروشد. کسب‌وکارهای کوچک دستگاه دست‌دوم می‌خرند، بازسازی می‌کنند و دو چیز آزاد رویش می‌گذارند: برنامه راه‌اندازی (وقتی نصب شد اسمش Libreboot بود، حالا GNU Boot) و سیستم‌عامل Trisquel GNU/Linux. این ترکیب را بنیاد نرم‌افزار آزاد در فهرست RYF (به آزادی تو احترام می‌گذارد) تایید کرده. از اوایل دهه ۲۰۱۰ مدلهای دیگر ThinkPad هم با همین شرط آزادی دستش بوده.

قبل از این سری ThinkPad چند سال Lemote Yeeloong داشت. آن موقع تنها لپ‌تاپی بود که می‌شد رویش هم برنامه راه‌اندازی آزاد اجرا کرد هم سیستم‌عامل آزاد. خود لمته هیچ‌وقت دستگاه را با سیستم آزاد نمی‌فروخت و سالهاست چنین ماشینی ندارد.

قبلتر چند هفته لپ‌تاپ پروژه OLPC (هر کودک یک لپ‌تاپ) دستش بود. وای‌فای داخل دستگاه یک بلاب سفت‌افزار غیرآزاد می‌خواست، یعنی قطعه باینری بسته که بدون کد منبع داخل تراشه وای‌فای می‌نشیند. برای همین وای‌فای داخلی را کنار گذاشت و آداپتور وای‌فای خارجی زد. وقتی پروژه OLPC تصمیم گرفت ویندوز را هم پشتیبانی کند، استالمن نخواست با حمل آشکار آن دستگاه انگار تاییدش کرده باشد. می‌توانست خصوصی همان نصب آزاد را نگه دارد، ولی به ماشین دیگری که فقط در خلوت استفاده شود نیاز نداشت.

می‌گوید آن ترس که میلیونها بچه روی OLPC ویندوز اجرا کنند پیش نیامد. به جایش میلیونها بچه ویندوز روی Intel Classmate اجرا کردند، یا امروز کروم‌بوک که داده شخصی کودک را به گوگل می‌فرستد.

پیش از همه اینها سالها ماشینهایی داشت که گنو/لینوکس کاملا آزاد اجرا می‌کردند ولی بایوس غیرآزاد داشتند. حدود هشت سال دنبال راهی گشت که بایوس غیرآزاد را در یک دستگاه تجاری دور بزند.

توزیع گنو/لینوکس محبوب ندارد. همه توزیعهای اخلاقی را توصیه می‌کند، یعنی آنهایی که تمام اجزایشان نرم‌افزار آزاد است. مقایسه عملی توزیعها را کار خودش نمی‌داند. وقتش را جای مهمتری می‌گذارد و خیلیها بهتر از او می‌توانند بررسی عملی بنویسند. خودش هم همه را امتحان نکرده.

کنسول متن، ایمکس و نامه

بیشتر وقت را روی کنسول متن می‌گذراند. این را مسئله اخلاقی نمی‌داند، سلیقه شخصی است. کارش تقریبا ویرایش متن است و روی کنسول سریعتر پیش می‌رود. تاچ‌پد اگر تصادفی لمس شود مزاحم نمی‌شود. موس هم نمی‌تواند دستور ویرایش را به خاطر این که روی پنجره غلط است خراب کند.

برای کارهایی که رابط گرافیکی لازم دارند از X11 استفاده می‌کند. محیط گرافیکی یا مدیر پنجره محبوب ندارد، چون علاقه عملی‌اش به محیط گرافیکی کم است و نمی‌خواهد وقت مقایسه بگذارد. در عمل MATE را اجرا می‌کند. در سطح اخلاق می‌گوید مهم است نرم‌افزار آزاد رابط گرافیکی راحت بدهد. برای همین پروژه گنو سه بار برای ساخت رابط گرافیکی پروژه راه انداخت و سومی، گنوم، موفق شد.

تقریبا همه کارش در ایمکس است. نامه را با M-x rmail می‌خواند و با C-x m می‌فرستد. کلاینت ایمیل دیگری را امتحان نکرده. در اصل خوشحال می‌شود کلاینت آزاد دیگری بشناسد، ولی یادگیری‌اش اولویت ندارد. صفحات stallman.org را هم با ایمکس به صورت HTML ساده می‌نویسد. HTML پیچیده را بلد نیست. داوطلبها بخش بالا و پایین صفحه و قالب شلوغ صفحه اول را نوشته‌اند. یادداشتهای سیاسی را هر روز با ایمیل برای داوطلب می‌فرستد تا روی سایت بگذارند. یک کار زمان‌بندی‌شده هر دو ماه صفحه یادداشتها را از نو شروع می‌کند.

سایت را عمدا ساده نگه می‌دارد. نوشته که ایده طراحی تجربه کاربری را نفرت‌انگیز می‌داند. stallman.org نباید تجربه باشد. جایی است که اطلاعات، نظر و فرصت عمل را می‌گذارد تا ببینی.

در سبک زندگی هم نوشته همیشه یک کامپیوتر و یک کتاب همراه دارد. اگر چند دقیقه بنشیند کار می‌کند. اگر باید بایستد یا فرصت کوتاه است، می‌خواند. در فرودگاه وقتی بقیه مضطرب منتظر چمدان‌اند، او یکی از این دو را می‌کند.

چطور به اینترنت وصل می‌شود

به پورتالی که هویت بخواهد، یا بخواهد جاوااسکریپت غیرآزاد غیرپیش‌پاافتاده اجرا کند، وصل نمی‌شود. LibreJS را روشن می‌کند تا کد جاوااسکریپت غیرآزاد اجرا نشود.

اگر برای وصل شدن هویتی بدهد که در واقع خودش نیست و کار کند، اشکالی ندارد. این حریم خصوصی‌اش را نقض نمی‌کند.

جز یک استثنا حاضر نیست طوری وصل شود که هویت یا مکانش به پایگاه شرکت یا دولت برسد. آن استثنا خانه است: آنجا جز خط اینترنت خودش راهی ندارد. هر جای دیگر فقط طوری وصل می‌شود که گزارش ندهد کیست. اگر مهمان خانه تو باشد تو می‌دانی مهمان استالمن است. ISP تو نمی‌داند. کافه اگر یک رمز مشترک برای همه داشته باشد وصل می‌شود. نقطه دسترسی که از کاربر شناسایی بخواهد را رد می‌کند و منتظر فرصت بعدی می‌ماند.

وب را چطور می‌خواند

از ماشین خودش معمولا مستقیم به سایتها نمی‌رود، جز چند سایتی که باهاشان رابطه خاص دارد. صفحه را با نامه به برنامه‌ای می‌فرستد که شبیه wget صفحه را می‌گیرد و برایش ایمیل می‌کند. بعد با مرورگر نگاه می‌کند، مگر متن در خود HTML واضح باشد. اول غالبا Lynx را امتحان می‌کند. اگر صفحه لازم داشت، مرورگر گرافیکی.

جاوااسکریپت غیرآزاد را اجرا نمی‌کند، حتی اگر سایت بفرستد. LibreJS را برای مسدود کردنش فعال می‌کند. نتیجه این است که خیلی سایتها برایش کار نمی‌کنند. آدرس Google Drive را باز نمی‌کند. یوتیوب را قبلا از پروکسیهای invidio.us می‌دید. حالا آنها هم کد جاوااسکریپت غیرآزاد می‌خواهند پس نمی‌تواند. yt-dlp هم کد جاوااسکریپت غیرآزاد اجرا می‌کند.

گاه‌گاه سایت بی‌ربط را با IceCat از طریق Tor می‌بیند و معمولا خودش را معرفی نمی‌کند. می‌گوید همین به اضافه LibreJS کافی است تا مرور به او وصل نشود. IceCat برچسب ردیابی و بیشتر روشهای اثرانگشت را می‌بندد. جاوااسکریپت غیرآزاد را مگر LibreJS پیش‌پاافتاده بداند اجرا نمی‌کند.

روی وب پول نمی‌دهد، چون معمولا هم باید جاوااسکریپت غیرآزاد اجرا کند هم خودش را معرفی کند. جز نسخه که باید به نامش صادر شود، و بلیت هواپیما که شرکت هواپیمایی به هر حال اسم مسافر را می‌خواهد. اگر روزی بشود بی‌این بی‌عدالتیها پرداخت کرد، مثلا با GNU Taler، مخالفتی ندارد. کارت اعتباری را تا حد ممکن رد می‌کند و می‌گوید روی نقد اصرار کنید: اگر نقد نمی‌گیری فروش نیست.

برای جستجو غالبا DuckDuckGo است. با Tor و LibreJS هویتش را نمی‌گیرد. قبلا برای عکس از searx استفاده می‌کرد. حالا جستجوی عکس به جاوااسکریپت غیرآزاد وابسته شده پس searx را کنار گذاشته. گاه ixquick.com هم می‌زند. گوگل سرچ از چند سال پیش برایش CAPTCHA شکسته می‌فرستد. گمان می‌کند به‌خاطر Tor است و خود CAPTCHA هم به جاوااسکریپت غیرآزاد وابسته است. حاضر نیست گوگل مکانش را ببیند، پس Tor را دور نمی‌زند.

شبکه اجتماعی و ایمیل

شبکه اجتماعی را برای کار خودش ناراحت می‌داند. این لزوما یعنی همه غیراخلاقی‌اند. بعضی هستند، بعضی نیستند. مسئله‌شان جدا از مسئله نرم‌افزار آزاد در برابر انحصاری است.

حساب توییتر rmspostcomments دارد فقط برای ورود به سایتها و گذاشتن نظر زیر مقاله. روی توییتر پست نمی‌گذارد. کسی حساب stallman_feed ساخته که می‌گویند چیزی از یادداشتهای سیاسی‌اش می‌گذارد. هر حساب توییتر دیگری که بگوید استالمن است جعلی است. ماس‌تودون @rms@mastodon.xyz آینه یادداشتهای سیاسی سایت است. کسی که آینه را راه انداخته آن نمونه را انتخاب کرده. جز این، هر حساب شبکه اجتماعی که بگوید مال اوست جعلی است. در فورچن پست نمی‌گذارد.

فیس‌بوک هیچ‌وقت نداشته. فیس‌بوک را رد می‌کند چون از هر کاربر یک حساب می‌خواهد، یعنی همه فعالیتهای شخص یک جا جمع می‌شود. اسم معمول را هم می‌خواهد و دارد عکس پشت‌سرهم می‌خواهد. برای کسانی که از تلافی کارفرما، اوباش، افراطی یا دولت می‌ترسند می‌گوید هر شبکه‌ای که حساب را به هویت واقعی بچسباند را رد کنیم.

سرویس ایمیل خاصی توصیه نمی‌کند. دو مسئله دارد: بتوانی بدون نرم‌افزار غیرآزاد (از جمله جاوااسکریپت غیرآزاد سایت) استفاده کنی، و حریم را رعایت کند. برای اولی صفحه وب‌میل FSF را نشان می‌دهد. برای دومی راه تایید ندارد. پیشنهاد عملی‌اش این است که ایمیل را به موتور جستجو وصل نکنی تا محتوای نامه روی نتیجه جستجو اثر نگذارد.

چه چیزهایی را رد می‌کند

روی ماشین خودش و ماشینهایی که برایش راه می‌اندازند نرم‌افزار غیرآزاد نصب نمی‌کند و حضورش را تحمل نمی‌کند. اگر مهمان جایی باشد و دستگاههای حاضر، بی‌دخالت او، نرم‌افزار غیرآزاد داشته باشند، کوتاه برای کارهایی مثل مرور لمس می‌کند. این را رضایت به مجوز یا مالکیت یک نسخه نمی‌داند و خودش را مسئول بودن آن نرم‌افزار روی آن دستگاه نمی‌بیند. اگر هر روز یک ساعت بشود، دیگر گاهی نیست. آن وقت سنگینی نرم‌افزار غیرآزاد را حس می‌کند و باید ماشین آزاد جور کند. اگر از کسی بخواهد برایش کامپیوتر راه بیندازد، از نظر اخلاقی مسئول بار نرم‌افزار است و همان سختگیری ماشین خودش را دارد.

مایکروویو و لوازم خانگی اگر نصب نرم‌افزار تازه جزء استفاده عادی نباشد، از نظر او کامپیوتر نیستند. کاربر لازم نیست بداند داخلش پردازنده و برنامه هست یا جور دیگری ساخته شده. ولی اگر دکمه به‌روز کردن سفت‌افزار داشته باشد، یعنی عوض کردن برنامه جزء استفاده عادی است، پس کامپیوتر است. سفت‌افزار اینجا همان برنامه‌ای است که روی خود دستگاه می‌نشیند و با دکمه به‌روز می‌شود، نه برنامه راه‌اندازی گنو بوت.

اسکایپ، زوم، واتساپ و هر برنامه ارتباطی غیرآزاد که با بقیه سیستمها حرف نزند، مورد خاص‌اند به خاطر اثر شبکه‌ای. حرف زدن با اسکایپ یعنی طرف مقابل را به اجرای نرم‌افزار غیرآزاد تشویق کردن. منظم این کار را کردن یعنی فشار آوردن. برای همین در هیچ شرایطی اسکایپ نمی‌زند.

نت‌فلیکس و اسپاتیفای را سرویس‌نما می‌داند نه خدمت. کلاینت غیرآزاد می‌خواهند که DRM بگذارد، یعنی محدودیت دیجیتال روی دستگاه خودت تا نتوانی نسخه ذخیره کنی. توافق‌نامه کاربر نهایی هم می‌گذارند که از قانون حق مولف سختگیرتر است. حتی روی کامپیوتر دوست هم حاضر نشده فیلم نت‌فلیکس ببیند. می‌گوید اگر نسخه نداری نمی‌توانی نسخه بدهی، پس این فناوری مردم را ضداجتماعی بار می‌آورد.

موبایل را رد کرده. ردیاب و دستگاه نظارت است. سامانه تلفن می‌تواند جا به‌جا شدنت را ثبت کند و خیلی از گوشیها از راه دور به دستگاه شنود تبدیل می‌شوند. بیشترشان کامپیوترند با نرم‌افزار غیرآزاد. حتی اگر خودت نتوانی نرم‌افزار را عوض کنی، کس دیگری از راه دور می‌تواند. تقریبا همه یک در پشتی همگانی دارند که از راه دور باز می‌شود. وقتی باید زنگ بزند از موبایل بغل‌دستی استفاده می‌کند تا برادر بزرگ درباره او چیزی نفهمد.

زبان برنامه‌نویسی و کار روزانه

قوی‌ترین زبان را لیسپ می‌داند. از حدود ۱۹۹۲ بیشتر وقت را روی فعالیت آزادی نرم‌افزار گذاشته و حدود ۲۰۰۸ پروژه برنامه‌نویسی را کنار گذاشته. برای همین پرل و پایتون و پی‌اچ‌پی و روبی و لوآ و گو و اسکالا و راست را یاد نگرفته و نظری نمی‌دهد. زبانهای محبوبش لیسپ و C است. C++ را از حدود ۱۹۹۰ زشت دیده: دستور زبان مبهم و بی‌جهت ناسازگار با C، و شیء انتزاعی‌اش دور نوعی طراحی شده که در زمان ترجمه معلوم است. جاوا را از روی کتاب ظریف دیده، ولی استفاده نکرده. جز یک شوخی: یک بار در جاوا کد نوشتم، ولی کد C و لیسپ بود. فقط خودم آن موقع در جاوا بودم.

بازی طولانی نمی‌کند، جز پاسور سریع. هر بازی روی ماشین خودش باید نرم‌افزار غیرآزاد نداشته باشد. اگر روی سرور اجرا شود، نباید کلاینت غیرآزاد بخواهد، سرور نباید کاربر را شناسایی کند یا بگوید کجاست، و بهتر است از Tor بشود وصل شد. بازی واکنش سریع هم نباید باشد.

اواسط دهه نود درد دستش آن‌قدر بد شد که بیشتر روز را با یک انگشت می‌نوشت. FSF بخشی از روز تایپیست گرفت. بعد فهمید علت فشار سخت کلیدهای صفحه کلید است. صفحه با فشار سبکتر گذاشت و درد تقریبا رفت. مچ را موقع تایپ راست نگه می‌دارد تا سندروم تونل کارپال نگیرد. می‌گوید چند جور آسیب دست از کار تکراری هست، همانی را که شنیده‌ای فرض نکن.

کلمه کدینگ را برای برنامه‌نویسی دوست ندارد. دهه‌ها کدینگ کار کارمند سطح پایین تیم تجاری بود: طراح فلوچارت جزئی می‌کشید، کدزنها همان را پیاده می‌کردند. در جامعه هکر یک نفر طراحی و نوشتن را با هم می‌کند. وقتی برنامه گنو می‌نوشت، برنامه‌نویسی بود نه کدینگ.

خلاصه از زبان خودش: از برنامه راه‌اندازی تا سیستم‌عامل باید آزاد باشد. کار اصلی ویرایش متن در ایمکس روی کنسول است. اینترنت را طوری لمس می‌کند که تا حد ممکن رد نماند. و خیلی از چیزهایی که بقیه راحتی می‌دانند را به خاطر آزادی و عدالت لمس نمی‌کند. جزئیات را در How I do my computing نوشته. کپی لفظ‌به‌لفظ آن صفحه با حفظ اعلان مجاز است.

منبع: stallman.org/stallman-computing.html · عکسها: گالری کار با لپ‌تاپ