سازندهٔ مندریک برای همسر معلمش یک مجموعهٔ اداری آزاد ساخت

خیلی از ما این صحنه را دیده‌ایم: کسی در خانواده یا محل کار چند روزی با یک مجموعهٔ اداری آزاد کار می‌کند و بعد بی‌سروصدا به همان مایکروسافت آفیس همیشگی برمی‌گردد. گائل دووال (Gaël Duval)، بنیان‌گذار مندریک لینوکس، این صحنه را در خانهٔ خودش تجربه کرد. همسرش معلم است و همین تجربه او را به ساختن پروژه‌ای تازه کشاند: الیکسیرآفیس (ElixirOffice)، مجموعهٔ اداری آزادی برای کسانی که به محیط آفیس عادت کرده‌اند.

ماجرا از کلاس درس شروع شد

دووال در توضیح پروژه نوشته است که همسرش، مثل بسیاری از همکارانش، بارها در مدرسه با مجموعه‌های اداری متن‌باز روبه‌رو شده و هر بار دوباره سراغ مایکروسافت آفیس رفته است. او تأکید می‌کند که دلیلش وفاداری به یک برند نبود:

«Not out of brand loyalty: the alternatives felt unfamiliar, documents from colleagues did not look right.»

«نه از سر وفاداری به برند؛ جایگزین‌ها ناآشنا بودند و اسناد همکاران درست نمایش داده نمی‌شدند.»

منوها و میان‌برها جای همیشگی‌شان نبودند و عادت‌های چندساله دیگر کار نمی‌کرد. به گفتهٔ دووال، همسرش و همکارانش دوست دارند مجموعه‌ای داشته باشند که هم متن‌باز باشد و هم کار با آن آسان. الیکسیرآفیس تلاشی است برای همین هدف: موتور پخته و قدرتمند یک مجموعهٔ آزاد موجود حفظ شود، اما هر چیزی که کاربر با آن سروکار دارد از نو ساخته شود تا کاربر ورد، اکسل یا پاورپوینت از همان روز اول احساس غریبی نکند.

خود دووال هم در پیامی که روز ۱۳ اکتبر در شبکهٔ ایکس منتشر کرد، نوشت که این پروژه «از یک نیاز شخصی شروع شد» («Started from a personal need») و از آزمایش‌کنندگان اولیه خواست بازخوردشان را برایش بفرستند.

الیکسیرآفیس چه دارد؟

الیکسیرآفیس همان نوار ابزار ریبون، منوها و میان‌برهای صفحه‌کلید مایکروسافت آفیس را دنبال می‌کند. سه ویرایشگر اصلی دارد که جای ورد، اکسل و پاورپوینت را می‌گیرند و هرکدام هم قالب مایکروسافتی و هم معادل اوپن‌داکیومنت آن را باز می‌کنند؛ یعنی فایل‌های ‎.docx‎ و ‎.odt‎ در ویرایشگر سند، ‎.xlsx‎ و ‎.ods‎ در صفحه‌گسترده، و ‎.pptx‎ و ‎.odp‎ در ویرایشگر ارائه باز می‌شوند.

دووال تا زمان نوشتن گزارش It's FOSS دو نسخهٔ بتا منتشر کرده بود: یک برنامهٔ رومیزی که کاملاً آفلاین کار می‌کند و یک نسخهٔ سرور که با داکر روی ماشینی که خودتان میزبانی می‌کنید اجرا می‌شود. هر دو زیر مجوز AGPL-3.0 منتشر شده‌اند. نسخهٔ لینوکسی برنامهٔ رومیزی به‌صورت AppImage و بستهٔ DEB برای دبیان و اوبونتو عرضه شده است؛ ویندوز یک نصب‌کننده دارد و مک‌اواس فقط برای دستگاه‌های اپل سیلیکون یک دیسک‌ایمیج.

نسخهٔ سرور برای کار تیمی طراحی شده و از طریق یک صفحهٔ آغازین اختیاری، امکان اتصال به حساب‌های Murena Workspace و نکست‌کلود را فراهم می‌کند؛ صفحه‌ای که تا خودتان روشنش نکنید، غیرفعال می‌ماند. در بتایی که It's FOSS بررسی کرده بود، نسخهٔ رومیزی هنوز از حساب‌ها، ادغام پستی (Mail Merge)، ویرایش هم‌زمان، تاریخچهٔ نسخه‌ها و فایل‌های رمزدار پشتیبانی نمی‌کرد. پروژه اما با سرعت پیش می‌رود: بنا بر صفحهٔ پروژه در گیت‌هاب، نسخهٔ ۰.۲.۰ برنامهٔ رومیزی در ۱۵ اکتبر، از جمله امکان باز کردن، حاشیه‌نویسی و پر کردن فایل‌های PDF و پشتیبانی از فایل‌های رمزدار را اضافه کرد و یک روز بعد نسخهٔ اصلاحی ۰.۲.۱ هم از راه رسید.

برای اینکه صفحه‌آرایی اسناد بدون فونت‌های مایکروسافت هم تا حد ممکن شبیه ورد بماند، فونت‌های آزادِ هم‌اندازه (metric-compatible) همراه برنامه عرضه می‌شوند؛ به‌علاوهٔ فونت «مارل» (Marelle) که وزارت آموزش فرانسه سفارش ساخت آن را داده است؛ جزئیاتی که نشان می‌دهد پروژه واقعاً با نگاه به کلاس درس ساخته شده است. طبق فایل README پروژه، هیچ داده‌ای از کاربران جمع‌آوری و ارسال نمی‌شود.

ساخته‌شده با کمک هوش مصنوعی

یکی از جنبه‌های جالب الیکسیرآفیس، شیوهٔ ساخت آن است. دووال پروژه را آغاز کرده و بر آن نظارت داشته، اما کدنویسی را مدل‌های زبانی بزرگ در قالب عامل‌های هوش مصنوعی انجام داده‌اند و هر تغییر پیش از ادغام از آزمون‌های خودکار و بازبینی می‌گذرد. خود برنامه هم چند قابلیت هوش مصنوعی اختیاری دارد که تا وقتی مدل دلخواهتان را به آن وصل نکنید، خاموش می‌مانند.

ریشه‌ها: از اونلی‌آفیس تا یورو-آفیس

الیکسیرآفیس از صفر نوشته نشده است. این پروژه روی یورو-آفیس (Euro-Office) بنا شده که خودش از اونلی‌آفیس (ONLYOFFICE) مشتق شده است، و تغییرات الیکسیرآفیس در انشعاب‌هایی از اجزای یورو-آفیس قرار دارند. اعلان‌های حق نشر و فایل‌های مجوز اصلی سر جایشان حفظ شده‌اند و پروژه صریحاً اعلام کرده که هیچ وابستگی‌ای به شرکت Ascensio System (سازندهٔ اونلی‌آفیس) یا پروژهٔ یورو-آفیس ندارد.

یورو-آفیس ویرایشگری است که گروهی از شرکت‌های اروپایی به رهبری نکست‌کلود و IONOS می‌سازند تا درون پلتفرم‌های دیگر اجرا شود. این پروژه ۲۷ مارس ۲۰۲۶ معرفی شد و نخستین نسخهٔ پایدارش را ۹ ژوئن منتشر کرد. در همان حوالی، اونلی‌آفیس دربارهٔ مجوز و ذکر منبع در یورو-آفیس ابراز نگرانی کرد و همکاری‌اش با نکست‌کلود را به حالت تعلیق درآورد؛ ادعاهایی که نکست‌کلود آن‌ها را رد کرد.

گائل دووال کیست؟

برای بسیاری از کاربران قدیمی گنولینوکس، نام دووال یادآور مندریک است؛ توزیعی که بعدها مندریوا نام گرفت. او در سال ۲۰۰۶ از آن شرکت جدا شد و Ulteo را راه انداخت. سپس کار روی پروژهٔ eelo را آغاز کرد که امروز ‎/e/OS‎ نام دارد: سیستم‌عامل موبایلی بر پایهٔ اندروید و بدون سرویس‌های گوگل که بنیاد غیرانتفاعی e Foundation آن را توسعه می‌دهد و دووال در فهرست اعضای هیئت‌مدیرهٔ مؤسس آن قرار دارد. او همچنین مدیرعامل مورنا (Murena) است؛ شرکتی که گوشی‌های مجهز به ‎/e/OS‎ می‌فروشد و سرویس ابری Murena Workspace (با نام قبلی eCloud) را اداره می‌کند.

آیا الیکسیرآفیس روزی به Murena Workspace راه پیدا می‌کند؟ فعلاً در هیچ‌یک از اسناد پروژه یا اعلان دووال چنین برنامه‌ای مطرح نشده است. نویسندهٔ It's FOSS یادآوری می‌کند که Murena Workspace امروز بر پایهٔ اونلی‌آفیس کار می‌کند و حدس می‌زند اگر الیکسیرآفیس به پختگی کافی برسد، مانع چندانی برای استفاده از آن در این سرویس وجود ندارد؛ اما این فقط یک گمانه است.

سخن پایانی

داستان الیکسیرآفیس یادآوری ساده‌ای است از اینکه نرم‌افزار آزاد فقط با آزادی کد برنده نمی‌شود؛ باید برای آدم‌های واقعی، با عادت‌ها و دغدغه‌های خودشان، قابل‌استفاده باشد. بسیاری از ما دیده‌ایم که عزیزی پس از چند روز کار با نرم‌افزار آزاد، دوباره به نرم‌افزار بسته برگشته است؛ گائل دووال این بار به‌جای گلایه، دست به کار شد. کد منبع و نسخه‌های الیکسیرآفیس در مخزن گیت‌هاب پروژه در دسترس است و سازنده‌اش بیش از هر چیز منتظر بازخورد کاربران واقعی است.

منابع: گزارش It's FOSS، مخزن و README الیکسیرآفیس، پیام گائل دووال در ایکس